فشار اقتصادی و پیامدهای آن بر اشتغال در صنعت کاغذ و کارتن کشور
نیروی انسانی مهمترین سرمایه صنعت سلولزی است؛ صنعتی که شامل کاغذسازی، کارتن سازی و صنایع وابسته میشود و نقش اساسی در زنجیره تامین کشور دارد. در شرایط اقتصادی دشوار مانند تورم بالا، نوسانات ارزی، رکود بازار و افزایش هزینههای تولید، اولین بخشهایی که تحت فشار قرار میگیرند، هزینههای جاری و منابع انسانی هستند.
این مقاله بررسی می کند که بحران های اقتصادی چه پیامدهایی برای نیروی کار در صنعت سلولزی به همراه دارد؛ از تعدیل نیرو و کاهش امنیت شغلی تا افت انگیزه، کاهش سرمایه انسانی و کاهش آموزشهای تخصصی. همچنین راهکارهای مدیریتی و سیاستی برای کاهش آسیبها و حفظ نیروهای متخصص ارائه میشود. در پایان نتیجهگیری میشود که بقای صنعت سلولزی در بحران، بدون حفظ نیروی انسانی ماهر امکانپذیر نیست.
مقدمه
صنعت سلولزی از صنایع مادر و استراتژیک هر کشور محسوب میشود. تولید کاغذ، مقوا، کارتن و محصولات بستهبندی نه تنها با زندگی روزمره مردم مرتبط است، بلکه نقش حیاتی در صنعت غذا، دارو، صادرات محصولات کشاورزی، تولیدات صنعتی و تجارت داخلی دارد.
از طرف دیگر این صنعت در ایران با مجموعهایی از چالش های مزمن مواجه است: وابستگی نسبی به واردات مواد اولیه، هزینههای انرژی و حمل و نقل، رقابت با محصولات خارجی و محدودیت سرمایهگذاری برای نوسازی خطوط تولید.
اما در میان تمام این چالش ها، یک موضوع کمتر دیده میشود: نیروی انسانی. در واقع اگر سرمایهگذاری، فناوری و مواد اولیه را ستون های تولید بدانیم، نیروی کار قلب تپنده صنعت سلولزی است.
بحران اقتصادی زمانی خطرناکتر میشود که این سرمایه انسانی دچار آسیب و فرسایش گردد.
صنعت سلولزی در شرایط اقتصادی بد؛ چه اتفاقی می افتد؟
در شرایط اقتصادی دشوار، صنعت سلولزی معمولا با چند اتفاق همزمان مواجه میشود:
- افزایش قیمت مواد اولیه و قطعات یدکی
- رشد هزینههای انرژی، حمل و نقل و تعمیرات
- محدودیت نقدینگی و سرمایه در گردش
- رکود بازار و کاهش سفارشها
- افزایش رقابت قیمتی و کاهش حاشیه سود
این وضعیت باعث میشود مدیریت کارخانهها ناچار شوند برای حفظ بقا، هزینهها را کاهش دهند. معمولا اولین و سریعترین اقدام، کاهش هزینههای نیروی انسانی است؛ زیرا هزینه حقوق و مزایا بخش قابل توجهی از هزینه ثابت کارخانه را تشکیل میدهد.
پیامدهای مستقیم بحران اقتصادی بر نیروی کار
تعدیل نیرو و کاهش ظرفیت اشتغال
وقتی فروش کاهش پیدا میکند و نقدینگی کم میشود، بسیاری از واحدها به سمت کاهش تولید میروند. کاهش تولید یعنی کاهش نیاز به نیروی انسانی. این مسئله در صنعت سلولزی به شکلهای مختلف رخ میدهد:
- حذف اضافه کاری و کاهش ساعات کاری
- کاهش شیفتهای تولید (مثلا از سه شیفت به دو شیفت)
- عدم تمدید قرارداد نیروهای موقت
- تعدیل نیروهای قراردادی یا پیمانکاری
- تعطیلی یک خط تولید یا کاهش ظرفیت ماشینآلات
این روند اگر طولانی شود، منجر به خروج گسترده نیروها از صنعت خواهد شد.
کاهش امنیت شغلی و افزایش استرس
حتی کارکنانی که اخراج نمیشوند، در شرایط بحران با اضطراب دائمی مواجهاند. کارگر یا تکنسین زمانی که آینده شغل خود را مبهم میبیند:
- انگیزهاش کاهش مییابد
- تمرکز و دقت او در کار کم میشود
- احتمال خطا، حادثه و آسیبهای ایمنی بالا میرود
در صنایع سنگین و پرخطر مثل کاغذسازی، افت تمرکز میتواند پیامدهای جدی ایجاد کند.
کاهش قدرت خرید و فرسایش رفاهی
تورم در ایران باعث میشود حتی اگر حقوق افزایش یابد، اغلب حقوق واقعی کاهش پیدا کند. در نتیجه:
- هزینه زندگی بالا میرود
- کارکنان مجبور به شغل دوم میشوند
- خستگی و فرسودگی جسمی افزایش مییابد
- کیفیت زندگی و سلامت روان کاهش پیدا میکند
این فرسایش در نهایت خود را در کاهش بهرهوری نشان میدهد.
پیامدهای پنهان و بلندمدت بحران اقتصادی بر نیروی انسانی
خروج نیروهای متخصص از صنعت
نیروی ماهر در صنعت سلولزی شامل:
- پراتورهای ماشین کاغذ
- تکنسینهای برق و مکانیک خطوط تولید
- متخصصین کنترل کیفیت
- کارشناسان آزمایشگاه
- مدیران تولید و تعمیرات
این نیروها سرمایهای هستند که با سالها تجربه شکل گرفتهاند. وقتی بحران اقتصادی ادامه پیدا کند، این افراد به سمت صنایع دیگر یا حتی مهاجرت شغلی میروند. نتیجه آن:
- کاهش کیفیت تولید
- افزایش ضایعات
- بالا رفتن هزینه تعمیرات و توقف خط
- کاهش توان رقابت کارخانه
کاهش آموزش و توسعه مهارتها
در زمان بحران، بسیاری از مدیران آموزش را هزینه اضافی میبینند و آن را حذف میکنند. اما حذف آموزش یعنی:
- توقف ارتقای مهارت نیروها
- عقب ماندن از فناوریهای جدید
- افزایش خطا در کنترل کیفیت
- ناتوانی در بهرهوری انرژی و کاهش ضایعات
در صنعت سلولزی، آموزش یک ضرورت است نه هزینه.
افزایش حوادث و مشکلات ایمنی
وقتی کارخانهها با کمبود نقدینگی مواجه میشوند، معمولا این بخشها آسیب میبینند:
- نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (PM)
- تجهیزات ایمنی و بهداشت صنعتی
- تامین قطعات با کیفیت
در نتیجه احتمال حوادث کاری افزایش مییابد؛ و مستقیما نیروی انسانی را تهدید میکند.
رفتار کارخانه ها در بحران: کدام مدل موفقتر است؟
کارخانهها در بحران اقتصادی معمولا یکی از دو مسیر را انتخاب میکنند:
مدل اول: کاهش نیرو برای کاهش هزینه
این روش کوتاه مدت جواب میدهد اما در بلند مدت باعث افت کیفیت، کاهش توان تولید، افزایش ضایعات، از بین رفتن تجربه و مهارت میشود.
مدل دوم: حفظ نیروی انسانی و اصلاح فرآیند
در این مدل کارخانه تلاش میکند با کاهش ضایعات، افزایش بهرهوری انرژی، بهینهسازی مصرف مواد اولیه، برنامهریزی تولید دقیقتر هزینه را کاهش دهد، بدون اینکه نیروی انسانی کلیدی را از دست بدهد.
تجربه نشان میدهد کارخانههایی که مدل دوم را انتخاب میکنند، بعد از عبور از بحران سریع تر رشد میکنند.
راهکارهای پیشنهادی برای حفظ نیروی کار در صنعت سلولزی
ایجاد نظام انگیزشی و حفظ نیروهای کلیدی
حتی در بحران می توان، پرداختهای هدفمند برای نیروهای حساس، پاداش بهرهوری و امنیت شغلی برای نیروهای متخصص را اجرا کرد.
آموزش کم هزینه اما مستمر
آموزش میتواند از طریق کارگاههای داخلی، انتقال تجربه نیروهای قدیمی، جلسات کوتاه آموزشی هفتگی انجام شود و هزینه زیادی هم ندارد.
سیاستهای حمایتی دولت
دولت برای جلوگیری از فروپاشی سرمایه انسانی صنعت میتواند معافیت بیمهای موقت، تسهیلات سرمایه در گردش، حمایت از نوسازی خطوط تولید، تعرفهگذاری منطقی واردات را در دستور کار قرار دهد.
نتیجهگیری
در شرایط اقتصادی دشوار، نیروی کار صنعت سلولزی با تهدیدهای جدی مواجه میشود: از تعدیل نیرو و کاهش امنیت شغلی گرفته تا افت رفاه، کاهش آموزش، خروج متخصصان و افزایش حوادث. مهمترین خطر در این مسیر، فرسایش سرمایه انسانی است؛ زیرا بازسازی نیروی متخصص زمانبر و پرهزینه است.
در نهایت باید گفت: اگر صنعت سلولزی بخواهد از بحران عبور کند، باید نیروی انسانی ماهر را حفظ کند؛ زیرا ماشین آلات بدون نیروی متخصص فقط آهن آلات خاموش هستند.
منبع: صنایع سلولزی ایران
